कमी गुण, मोठी किंमत — विद्यार्थ्यांच्या मानसिक आरोग्याकडे आपण खरंच लक्ष देतोय का?
गुण महत्त्वाचे की मुलाचं मन?
परीक्षा, गुण, रँक… शिक्षण व्यवस्थेचा हा भाग आहेच. पण हे सगळं मुलाच्या आयुष्यापेक्षा मोठं नाही. कमी गुण मिळाले म्हणजे मूल कमी नाही. तो फक्त त्या परीक्षेत अपेक्षित कामगिरी करू शकला नाही — एवढाच अर्थ असतो.
पण अनेकदा मुलांच्या मनात असा समज तयार होतो की:
- “कमी गुण म्हणजे मी वाईट.”
- “आई-बाबा नाराज होतील.”
- “माझ्याकडून काहीच होत नाही.”
- “लोक काय म्हणतील?”
ही भीती, अपराधीपणा आणि एकटेपणा त्यांच्या मनावर खूप मोठा ताण निर्माण करतो.
एवढ्या लहान मुलांवर ताण का वाढतोय?
आजची मुलं अनेक दबावांमध्ये वाढत आहेत:
- अभ्यासात चांगलं करायचं
- स्पर्धेत टिकायचं
- पालकांच्या अपेक्षा पूर्ण करायच्या
- इतरांशी तुलना सहन करायची
यात मुलांच्या भावना ऐकून घेण्यासाठी वेळच कमी पडतो.
पालकांनी काय करायला हवं?
१. गुणांपेक्षा प्रयत्नांचं कौतुक करा
“किती मार्क मिळाले?” याऐवजी
“पेपर कसा झाला?”, “तुला कुठे कठीण वाटलं?” असं विचारा.
२. अपयश सामान्य आहे हे समजवा
मुलांना सांगा —
“कमी गुण आले तरी चालतील. आपण पुन्हा प्रयत्न करू.”
३. तुलना टाळा
“शेजारच्या मुलाला जास्त आले…” अशा तुलना मुलांना आतून तोडतात.
४. भावना बोलू द्या
मुलं उदास दिसली तर त्यांच्याशी शांतपणे बोला. मध्येच तोडू नका. ऐकून घ्या.
५. गरज वाटल्यास समुपदेशन घ्या
मुलं वारंवार घाबरणं, रडणं, स्वतःला दोष देणं किंवा एकटी पडणं दिसत असेल तर मानसोपचारतज्ज्ञ किंवा समुपदेशकांची मदत घेणं महत्त्वाचं आहे.
शिक्षकांचीही मोठी भूमिका
शाळा फक्त शिक्षण देण्याची जागा नाही, तर मुलांना भावनिकदृष्ट्या सक्षम बनवण्याचीही जागा आहे.
शिक्षकांनी:
- मुलांचा आत्मविश्वास वाढवावा
- अपयशाला शिकण्याचा भाग म्हणून मांडावं
- निकालाच्या दिवशी संवेदनशील संवाद साधावा
शेवटी…
एका परीक्षेचे गुण आयुष्य ठरवत नाहीत. पण त्या गुणांवर दिलेली आपली प्रतिक्रिया मुलाच्या मनावर कायमची कोरली जाऊ शकते.
प्रत्येक पालक, शिक्षक आणि समाजाने स्वतःला एक प्रश्न विचारायला हवा:
“आपण मुलांना यश शिकवतोय… पण अपयश स्वीकारायलाही शिकवतोय का?”
मुलांना फक्त हुशार नाही, तर मानसिकदृष्ट्या मजबूत बनवणं ही आजची खरी गरज आहे.